Η Υεμένη μπορεί να ξαναγίνει νεκροταφείο για τους Τούρκους του Συμφώνου της Μέκκας

Ύστερα από εβδομάδες δισταγμού, και ενώ η ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα χειροτερεύει, η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία κατέληξαν να θέσουν σε εφαρμογή «μέτρα αποτροπής» στο πλαίσιο της συμφωνίας αμοιβαίας ασφάλειας που είναι γνωστή ως Σύμφωνο της Μέκκας. Σε σχετικό αρχειακό υλικό εικονίζονται νεοστρατολογημένοι αντάρτες Χούθι στην Υεμένη.

Με βάση τη συμφωνία, το Πακιστάν και η Τουρκία δεσμεύτηκαν να «αναπτύξουν ταχέως δυνάμεις» στη Σαουδική Αραβία, προκειμένου να απαντήσουν στις επιθέσεις των ανταρτών Χούθι της Υεμένης. Αυτό αναφέρει ο Sumit Ahlawat σε ανάλυσή του για το eurasiantimes.com.

Το Σύμφωνο της Μέκκας υπογράφηκε τον Αύγουστο του 2026 από τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον διάδοχο του θρόνου και πρωθυπουργό της Σαουδικής Αραβίας Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεμπάζ Σαρίφ.

Είναι η πρώτη φορά που το Σύμφωνο, υπογεγραμμένο από τον Αύγουστο, ενεργοποιείται.

Ο υπουργός Άμυνας της Σαουδικής Αραβίας, Χαλίντ μπιν Σαλμάν, δήλωσε ότι η επιτροπή συμφώνησε να ενεργοποιήσει μέτρα συλλογικής αποτροπής στο πλαίσιο της Συμμαχίας, ως απάντηση στις επιθέσεις και εναντίον όλων όσοι ευθύνονται για αυτές.

Το Σύμφωνο της Μέκκας περιέχει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, ανάλογη με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με αυτή, ένοπλη επίθεση εναντίον μίας χώρας θα λογίζεται επίθεση και εναντίον των άλλων δύο.

Στο πλαίσιο της συμφωνίας, η Άγκυρα θα μπορούσε να στείλει στρατεύματα στο νότιο τμήμα της Αραβικής Χερσονήσου για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερο από έναν αιώνα.

Τούρκοι στρατιώτες είχαν υπηρετήσει για τελευταία φορά στην Υεμένη το 1919, υπό οθωμανική κυριαρχία.

Μετά την ήττα τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Άγκυρα δέχθηκε, μέσω της Ανακωχής του Μούδρου, να παραδώσει τις φρουρές που βρίσκονταν έξω από την Ανατολία.

Η ανακωχή υπογράφηκε το 1918 ανάμεσα στους Οθωμανούς και τις συμμαχικές δυνάμεις. Έπειτα από αυτή, οι οθωμανικές φρουρές στην Υεμένη παραδόθηκαν η μία μετά την άλλη στους Βρετανούς.

Ευκαιρία που αναζητούνταν επί χρόνια

Η ενεργοποίηση του Συμφώνου της Μέκκας θα μπορούσε, επομένως, να φέρει ξανά τουρκικές δυνάμεις στο νότιο τμήμα της Αραβικής Χερσονήσου.

Αν και το Σύμφωνο υπογράφηκε μόλις το 2026, η Τουρκία έψαχνε ευκαιρία επιστροφής στην Υεμένη εδώ και πάνω από μία δεκαετία.

Το 2015, όταν η Σαουδική Αραβία επενέβη για πρώτη φορά στρατιωτικά στην Υεμένη εναντίον των Χούθι, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε δηλώσει ότι, ανάλογα με την εξέλιξη των γεγονότων, θα μπορούσε να εξεταστεί το ενδεχόμενο υλικοτεχνικής υποστήριξης.

Η Άγκυρα, όμως, δεν έχει λόγο για πρόωρους πανηγυρισμούς. Η ιστορία κρατά ένα μάθημα που θα όφειλε να προβληματίσει σοβαρά την τουρκική πλευρά.

Η ισχυρή Οθωμανική Αυτοκρατορία δέσποζε κάποτε σε τρεις ηπείρους, την Ασία, την Αφρική και την Ευρώπη. Έλεγχε τρεις από τους ιερότερους τόπους του Ισλάμ, τη Μέκκα, τη Μεδίνα και την Ιερουσαλήμ, και κατείχε τεράστια έκταση στα ευρωπαϊκά εδάφη των Βαλκανίων και της νότιας Ευρώπης.

Οι Οθωμανοί, εντούτοις, δεν κατάφεραν ποτέ να υποτάξουν πλήρως τις φυλές των Ζαΐντι στην Υεμένη, τους ιστορικούς προγόνους των σημερινών ανταρτών Χούθι.

Η Υεμένη, άλλωστε, αποκαλούνταν συχνά «νεκροταφείο της Ανατολίας» ή «νεκροταφείο των οθωμανών στρατιωτών».

Το δημοτικό «Yemen Türküsü»

Η Βικτόρια Κλαρκ, στο βιβλίο της Yemen: Dancing on the Heads of Snakes (2010), αναφέρει ότι ήδη από τη δεκαετία του 1890, την εποχή των εκστρατειών του Αχμέτ Φεϊζί Πασά, η Υεμένη ήταν γνωστή ως «το νεκροταφείο των Τούρκων».

Παραθέτει και λόγια οθωμανού αξιωματούχου, σύμφωνα με τα οποία η Υεμένη είχε γίνει το νεκροταφείο των μουσουλμάνων και του χρήματος, δηλαδή των δυσβάσταχτων οικονομικών δαπανών.

Ο Τούρκος δημοσιογράφος και συγγραφέας Μουσταφά Μπαλμπάι έδωσε στο βιβλίο του τον τίτλο «Türkler Mezarlığı Yemen», που σημαίνει «Νεκροταφείο των Τούρκων».

Η περιγραφή της Υεμένης ως «νεκροταφείου τούρκων στρατιωτών» επανέρχεται ως μοτίβο στην οθωμανική και τουρκική ιστορική μνήμη.

Σε αρχειακή εικόνα, ο Ερντογάν εμφανίζεται ανάμεσα σε στρατιώτες με στολές του οθωμανικού στρατού.

Το «Yemen Türküsü» είναι γνωστό τουρκικό δημοτικό τραγούδι. Λειτουργεί ως τραγικός θρήνος για τους οθωμανούς στρατιώτες που έφυγαν να πολεμήσουν στην Υεμένη στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και δεν επέστρεψαν ποτέ.

Άλλο τουρκικό δημοτικό τραγούδι μιλά για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι οθωμανοί στρατιώτες στην Υεμένη και αποτίνει φόρο τιμής στους Τούρκους που πήγαν εκεί, αλλά δεν γύρισαν.

Οι στίχοι ρωτούν τι είναι ο καπνός, αφού δεν υπάρχουν σύννεφα στον ουρανό, και τι είναι η αναταραχή, αφού δεν υπάρχει θάνατος στη γειτονιά. Τα εδάφη της Υεμένης περιγράφονται ως τόσο επικίνδυνα.

Το τραγούδι απευθύνεται στην Υεμένη και παρομοιάζει το ρόδο της, το Ρόδο της Ερήμου της Σοκότρα, με λιβάδι.

Κλείνει με το ερώτημα γιατί όσοι φεύγουν δεν επιστρέφουν.

Οι Ζαΐντι και οι Χούθι

Η Αϊσέ Χιουρ, στο άρθρο «Το μεγαλύτερο οθωμανικό νεκροταφείο: η Υεμένη», αναφέρει ότι η οθωμανική κυριαρχία στην Υεμένη συνάντησε σφοδρή αντίσταση από τους Ζαΐντι, τους προγόνους των ανταρτών Χούθι.

Οι Ζαΐντι θεωρούσαν τους Οθωμανούς «άπιστους με τουρμπάνια».

Στο έργο «Ο Θρήνος μου», ο Αχμέτ Ιζέτ (Φουργκάτς) Πασάς, που στάλθηκε στην Υεμένη στις αρχές του 20ού αιώνα για να καταστείλει εξέγερση των Ζαΐντι εναντίον των Οθωμανών, περιέγραψε την περίοδο του οθωμανικού αγώνα στην Υεμένη, από το 1635 έως το 1840.

Έγραψε ότι, ύστερα από έναν αιώνα συγκρούσεων στο Τζαμπάλ, με εσωτερικές εξεγέρσεις και διαρκείς πολέμους εναντίον των ζαΐντι ιμάμηδων, οι οποίοι συνεχίστηκαν έως το έτος 1045 AH (1635), ολόκληρη η περιοχή της Υεμένης περιήλθε στην κυριαρχία των ζαΐντι ιμάμηδων. Αιτία ήταν η πολιορκία και η πίεση που ασκήθηκαν στον Χαϊντάρ Πασά, τον οποίο η κεντρική κυβέρνηση είχε λησμονήσει και είχε εγκαταλείψει στο Τζαμπάλ.

Οι οθωμανικές πηγές δεν προσδιορίζουν πόσοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στους πολέμους με τους Ζαΐντι κατά τη διάρκεια αυτών των 100 ετών. Αναφέρουν απλώς ότι «χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν».

Το να πηγαίνει κανείς στην Υεμένη και να μην επιστρέφει ήταν η μοίρα των οθωμανών στρατιωτών ήδη από τον 16ο αιώνα, έγραψε η Αϊσέ Χιουρ σε άρθρο της.

Το χάσμα στους αριθμούς

Στο άρθρο «Η Κατάσταση στην Υεμένη», που δημοσιεύθηκε στο 15ο τεύχος της εφημερίδας Osmanlı Gazetesi (Οθωμανική Εφημερίδα) το έτος 1316 (1900), αναφερόταν ότι, ως αποτέλεσμα των λανθασμένων πολιτικών του Αχμέτ Φεβζί Πασά, περίπου 4.000 στρατιώτες πέθαιναν κάθε χρόνο.

Η Αϊσέ Χιουρ παραθέτει επίσης λόγια οθωμανού αξιωματούχου, ο οποίος ανέφερε ότι 130.000 οθωμανοί στρατιώτες ενταφιάστηκαν στη Χετζάζ και την Υεμένη μεταξύ 1871 και 1894.

Ο στρατάρχης Γκαλίπ, που υπηρέτησε ως λοχαγός στην Υεμένη κατά τον 19ο αιώνα, έγραψε ότι, καθώς εργαζόταν στο Γενικό Επιτελείο, όλα τα αρχεία του περνούσαν από τα χέρια του.

Στα αρχεία αυτά, όπως σημείωσε, παρατήρησε ένα τεράστιο και τρομακτικό χάσμα ανάμεσα στους νέους στρατιώτες που κατατάσσονταν και σε εκείνους που αντικαθίσταντο ή καθίσταντο ανίκανοι για υπηρεσία. Εκείνη την εποχή, η Υεμένη αποτελούσε μόνιμη εμπόλεμη ζώνη.

Σύγκρινε τον αριθμό όσων εντάχθηκαν στις μονάδες τους, ή επιστρατεύτηκαν μαζικά και στάλθηκαν εκεί λόγω εξεγέρσεων, με τον αριθμό εκείνων που επέζησαν και επέστρεψαν στην πατρίδα τους.

Κατέληξε ότι, στα 22 χρόνια που είχαν μεσολαβήσει, συνολικά 130.000 νέοι από την Ανατολία είχαν ταφεί στις ερήμους της Χετζάζ και της Υεμένης.

Όταν καταστράφηκε το μνημείο

Το 2011 ο τότε πρόεδρος της Τουρκίας, Αμπντουλάχ Γκιουλ, ανακαίνισε και εγκαινίασε στη Σαναά τουρκικό μνημείο-κοιμητήριο, το Yemen-Türk Şehitliği, προς τιμήν των οθωμανών στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους στις εκστρατείες στην Υεμένη.

Το μνημείο για τους Τούρκους μάρτυρες, στην πρωτεύουσα Σαναά, υπέστη αργότερα καταστροφές από τους Χούθι.

Μόλις έναν χρόνο αργότερα, το 2012, αντάρτες Χούθι κατέστρεψαν τμήμα του μνημείου.

Επί αιώνες το μνημείο αποτελούσε σύμβολο της οθωμανικής παρουσίας στην Υεμένη. Η σκόπιμη επίθεση εναντίον του ερμηνεύεται ως υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο οι Χούθι αντιλαμβάνονται τις οθωμανικές εκστρατείες στη χώρα.

Ήταν, ταυτόχρονα, σαφές μήνυμα προς την Άγκυρα ότι καμία τουρκική εμπλοκή στην Υεμένη δεν θα γινόταν αποδεκτή.

Σε άρθρο της στο Politics Today, η Αχντ Γιασίν Αλ-Ταμίμι, ερευνήτρια από την Υεμένη, ανέφερε ότι τα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας που υιοθετήθηκαν μετά το 1962 παρουσίαζαν θετική εικόνα για την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την κυριαρχία της στην Υεμένη.

Αυτό, ωστόσο, δεν εμπόδισε τους υποστηρικτές των Ζαΐντι να διατηρήσουν την αυστηρή και εξτρεμιστική στάση τους απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η Τουρκία αποτελεί ισχυρή στρατιωτική δύναμη και η επιρροή της εκτείνεται και στην Υεμένη.

Έχει σημειώσει αξιοσημείωτες στρατιωτικές επιτυχίες στη Συρία και τη Λιβύη, καθώς και στην καταπολέμηση κούρδων ανταρτών στο Ιράκ.

Η στρατιωτική στήριξη που παρείχε στο Αζερμπαϊτζάν υπήρξε, ίσως, ο καθοριστικός παράγοντας στον πόλεμο εναντίον της Αρμενίας.

Η περίπτωση της Υεμένης, όμως, είναι εντελώς διαφορετική υπόθεση.

Με βάση την ιστορική εμπειρία, η Υεμένη, που συχνά περιγράφεται ως «νεκροταφείο των Οθωμανών», θα μπορούσε να μετατραπεί και πάλι σε τέλμα για την Τουρκία.